Nodig uw vrienden uit om dit te lezen article

clepsydra of wateruurwerk

v.b. Grieks : kleiptein => stelen   en   hydor => water

Het Kunsthistorisch Museum te Brussel is in het bezit van een fragment van wat lang geleden een Egyptisch wateruurwerk was. Dit uurwerk dateert uit de Ptolemeïsche periode (3^e eeuw voor Christus). Het fragment werd vervaardigd uit roze graniet en meet (h) 112 mm x (l) 157 mm x (br) 39 tot 41 mm. De uitvinder ervan zou ene Amenenket zijn die leefde tijdens de regeerperiode van farao Amenophis I van 1546 – 1526 voor Christus.

Aan de buitenkant van het fragment kunnen we een tekst in hiëroglyfen lezen waarvan Günther Hölbl van het Oostenrijks Archeologisch Instituut die het fragment bestudeerd heeft in 1965 de volgende vertaling geeft  : “Om ermee de uren van de dag te kennen wanneer Ra niet zichtbaar is en om de uren van de nacht te kennen.” In de tekst staat dus dat hierdoor tijdens de dag en tijdens de nacht de tijd kan afgelezen worden. De berekening toont aan dat het uurwerk gebouwd werd op basis van de uren ’s nachts. Als men rekening houdt met een afwijking van 9 min. 16 sec. kon die ook gebruikt worden tijdens de dag. Uitgaand van de resultaten van de berekeningen kan men er van uitgaan dat dit wateruurwerk gebouwd werd voor de tempels nabij Tichna of Dzjebel.

Omtrent een praktisch compleet wateruurwerk – weliswaar volledig gebroken – bestaat er wel zekerheid. Het uurwerk werd in 1904 opgegraven in Karnak – werd volledig gerestaureerd – en bevindt zich nu in het museum van Cairo. De aanwezigheid van de naam van farao Amenophis III (1417 – 1379 voor Christus) laat toe het met zekerheid te dateren.

Er werden nog andere wateruurwerken gevonden maar spijtig genoeg allemaal onvolledig. De best bewaarde bevindt zich nu in het Museo Barracco in Rome. Het fragment in basalt werd gevonden bij opgravingen te Rome in 1856 en dateert van de Ptolemeïsche periode. Bij deze opgravingen werd ook een zwaar beschadigde papyrusrol, opgesteld in het Grieks, gevonden met name de Papyrus van Oxyrrenchos. Deze dateert van de 3^e eeuw van onze jaartelling en bevat details omtrent de constructie van een wateruurwerk.

Het wateruurwerk meet de tijd middels het toevloeien van water. Eenvoudige versies werden reeds vanaf 1400 voor Christus gebruikt in Egypte en daarvan bestaan er nog een paar exemplaren. Ze werden gemaakt in de vorm van een emmer waaruit het water onderaan, door een klein gaatje, kon vloeien. Er werden verschillende schaalverdelingen op aangebracht voor elke maand en aangepast aan de seizoensgebonden lengte van de uren in Egypte. Aan het eind van het eerste uur was het water tot aan de eerste markering gezakt van de maand die van toepassing was. Heel accuraat waren ze echter nog niet. Zelfs door de telling die gegeven werd aan het vat was er nog altijd het probleem van de viscositeit van het water afhankelijk van de omgevende temperatuur. Vanuit Egypte werden de wateruurwerken geïntroduceerd in de klassieke wereld. De Grieken en de Romeinen pasten de toevoer van het water aan en konden zodoende de uurmeting beter regelen.

De Romeinse clepsydra nam de vorm aan van een cilinder waarin water uit een reservoir druppelde. Een vlotter met schaalverdeling binnen in de cilinder toonde het uur. Met een vol reservoir werden de onjuistheden grotendeels weggewerkt. Vitruvius beschrijft een wateruurwerk met een mechanisme met raderen zodanig dat de uren aangegeven werden op een wijzerplaat zoals we ze nu kennen. Deze uurwerken met wijzerplaat werden verder uitgewerkt door de Chinezen en Arabieren en werden in Europa gebruikt tot in de 18^e eeuw.

Nog een aardige wetenswaardigheid : Andronicos Van Cyrrhos was een Grieks architect die in de 1^e eeuw voor Christus het hydraulisch uurwerk van Athene bouwde. Het achthoekige bouwsel bestaat nog steeds en bevindt zich aan de noordoostelijke ingang van de Acropolis en wordt gevoerd door het water van de bron van de Clepsydra die 50 meter hoger op de flank van de Acropolis ontspringt.